Bir süredir iş tempomun yoğunluğundan, haftalık yazma sıklığına elimde olmayan nedenlerle uyamadım. 10 Kasım haftasını da yazmadan geçmeyi kendime yakıştıramadım. Evet, bugün 10 Kasım. Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün 88.ölüm yıldönümü. Bugün sizlerle Atatürk’ün sağlık politikasına verdiği önemi vurgulamak üzere, TBMM. Yasama Yılı başında yaptığı konuşmalardan sağlıkla ilgili bazı başlıkları kaynak göstererek aktarmaya çalışacağım.
İlk bölüm olacak bu haftaki yazımda, Sağlık Bakanlığı’nın kuruluşundan Cumhuriyet ilanına kadar olan dönemi aktarmaya çalışacağım. Konuşmaları okuduğunuzda, Kurtuluş Savaşı sürerken önem verilen başlıklar içinde sağlık politikalarına da değinen ve hedefler gösteren hem vizyoner hem de bugün katılımcı yönetim olarak ifade edilen bir yaklaşımı sizler de göreceksiniz. Özellikle Cumhuriyetimizin ilanı öncesinde bunlara değinmesi bence çok daha değerlidir.
Bakanlık Kuruluşu
Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti, bugünün adlandırmasıyla Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açıldığı 23 Nisan 1920 sonrası ikinci haftada, 2 Mayıs 1920’de kurulmuştur. Gerek Kurtuluş Savaşı döneminde ve gerekse de ilk kurulan 11 Bakanlık arasında 3 sayılı Kanun’da Sağlık Bakanlığı kuruluşu, Cumhuriyet Dönemi sağlık tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıdır.
Sağlık hizmetlerini İçişleri Bakanlığı kapsamından ilk kez bir bakanlık düzeyine taşıyan Atatürk ve arkadaşları; içeriğinden uygulamasına kadar yeni başlayan dönem için sağlam bir temel de atmışlardır.
2020 yılı Sağlık Bakanlığı’nın 100. Kuruluş yılıydı. 100.Yıl anısına yazdığım “Sağlık Bakanlığı’nın 100.Yılı’nda Sağlık Bakanları” kitabımın kapak sayfasında yer alan 1922 yılında söylenmiş şu söz, her şeyi özetlemektedir (Kaynak: https://halukozsari.com/wp-content/uploads/2023/11/SAGLIK-BAKANLIGININ-100-YILINDA-SAGLIK-BAKANLARI.pdf.);
“Sağlık ve sosyal yardım konularında izlediğimiz amaç şudur: Milletimizin sağlığının korunması ve kuvvetlendirilmesi, ölümün azaltılması, nüfusun artırılması, bulaşıcı ve salgın hastalıkların etkisiz hale getirilmesi, bu yolla millet bireylerinin dinç ve çalışmaya yetenekli bir halde sağlıklı vücutlar olarak yetiştirilmesi…”
Dünyaya Örnek Sağlık Politikası
Birinci Dönem Üçüncü Toplanma Yılı’nı açarken 1 Mart 1922’de Atatürk şunları söylemiştir (Kaynak: Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri Cilt 1 Sayfa 236);
” Efendiler! 1920 yılında 260 hekim geçen yıl içinde 312’ye yükseltildi. 50 hekimin daha sağlanmasıyla hekimsiz ilçelere gönderilmeleri düşünülmektedir. Bu yıl bulaşıcı hastalıkların yayılmasına izin verilmedi, bulaşıcı hastalıklara karşı en kesin tedbir olan aşılar artık ülkemizde üretilmektedir.”
“Türk vatandaşının sağlığı ve sağlamlığı, her zaman üzerinde dikkatle durulacak ulusal meselemizdir, çünkü Cumhuriyet; düşünsel, bilimsel ve bedensel bakımlardan güçlü ve yüksek düzeyli koruyucular ister” (Kaynak: Düşünceleriyle Atatürk, Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları XVI. Dizi, Sayı 43 a, TTK Basımevi, Ankara, 1991, Sayfa 144-145).
1 Mart 1923 tarihinde TBMM Birinci Dönem Dördüncü Toplanma Yılı’nı açarken yaptığı konuşma bulaşıcı hastalıklarla savaşta dünyaya örnek olma gerçeğini ortaya koymaktadır (Kaynak: Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri Cilt 1 Sayfa 306-308, 322). Bu gerçeğin, savaş döneminde başarıldığını da hiçbir zaman unutmamak gerekir;
“Efendiler, ülkenin sağlık durumu, bereket versin memnuniyet verici bir manzara sunmaktadır. Sağlık çalışmalarımızın önemli bir bölümü salgın hastalıkların engellenmesi ve yayılımının sınırlandırılmasına ayrıldı. Bu tür hastalıklardan yalnız çiçek ile lekeli humma kimi bölgelerde sınırlı bir yayılma biçimi almak eğilimi göstermiş ise de zamanında alınan ve devam ettirilen engelleyici tedbirler ve korunma ile önüne geçilmiştir. Ülkenin büyük bir bölümü düşmanca bir yıkıntı biçiminde ve mazlum halkı yoğun bir sefalet içinde terkedildiği, içten dışa ve dıştan içe sürekli bir göç akımının sürdüğü, var olan durum karşısında bu gibi hastalıkların görülmesi o kadar şaşılacak olmayıp, belki oldukları yerlerde hızla söndürülmesinde gösterilen başarı memnuniyeti gerektirmektedir. Bulaşıcı hastalıklara karşı insanları koruma konusunda büyük hizmetleri görülen aşıları hazırlama ile meşgul Hıfzıssıhha tam başarıyla çalışmasını devam ettirmekte ve mücadeleye faydalı hizmetler vermektedir. 1921 yılı içinde üç milyon kişilik çiçek aşısı yapabilen Sivas Kurumu, geçen yıl içinde 5 milyon kişilik çiçek aşısı, beş yüz otuz yedi kilogram kolera, dört yüz yedi kilogram tifo aşıları üretmiş ve bunlar halka yeterli biçimde uygulanmıştır.
Bugün İstanbul ve Sivas’ta bulunan her biri Bakteriyolojihane, Kimyahane, Aşı Üretimi ve Kuduz Tedavihanesinden oluşan Hıfzıssıhha Kurumlarımızdan üçüncüsünün de bu yıl Diyarbakır’da kurulması ve bu sayede uzak yol alınmasından kaynaklanan mahsurların hafifletilmesi kararlaştırılmıştır. Bulaşıcı hastalıklara karşı önemli bir mücadele aracı olan dezenfeksiyon ve antisepsi araçları gittikçe artırılıyor ve düşmanın zarar verdikleri onarılıyor ve var olanlar iyileştiriliyor. Bu yolla yakında Afyonkarahisar, Eskişehir ve Niğde Dezenfeksiyon Kurumları çalışmaya gireceklerdir. İzmir’de ve Ankara’da her türlü araç ile donanmış birer Dezenfeksiyon Evi yapımı hazırdır. Esasen kentlerin sağlığının korunmasının gerektirdiği Dezenfeksiyon Evi’nden yoksun yerlerde yerel meclislerce verilecek ödenekle ve merkezden yapılacak yardımla bir an önce bunların tamamlanması 1923 yılının gerçekleşmesini hedef koyduğu amaçlardan birisi olduğu gibi, içte başlıca güzergahlarda ve dıştan gelecek yayılmacı hastalıklara karşı savunma için sınırlarımızda korunma tedbirleri projesi de değerlendirilmektedir. Kapitülasyonların fiilen kaldırılması semeresi olarak milletlerarası bir idare durumundan çıkarılıp hemen doğrudan doğruya Bakanlığın şubeleri yönetiminden biri durumuna gelen sabık Sağlık Karantinası Yönetimi, en zor koşullar içinde devir teslim edilmiş olmasına karşın, tam başarıyla sürdürülmekte ve işletilmektedir. Bir yıkıntı durumunda teslim edilmiş olan Sinop ve Klazumen Dezenfeksiyon evlerinin işletilmesine çalışılmaktadır. Yalnızca bulaşıcı ve ateşli hastaların kabulüne özel hastanelerin bulunmamasının ülkemiz için büyük bir eksiklik olduğu düşünülerek bu yıl İstanbul’da ve Anadolu’nun değişik noktalarında olmak üzere 5 tane Bulaşıcı Hastalık Hastanesinin kurulma ve açılması sağlık programımıza katılmış ve şimdi İzmir’deki çalışmaya başlamış ve İstanbul’dakiler de açılışa hazır bulunmuştur. Gerek yerel meclislerin çabası ve gerek örnek kurumlarımızın ülkemize güzel dağıtımı yollarıyla Anadolu’nun her yanında önemli sağlık merkezleri kurulması imkân içinde gerçekleştirmeye girmektedir.
Salgın yapan hastalıklar oranında önemli ve hatta ülkemizde bunlardan daha çok yıkıma neden olan sıtma, frengi ve verem hakkında da tedbir uygulanmasından geri durulmuyor. Sıtma hastalığının ülkemizdeki yayılma ve yıkımının derecesine karşı bir yeterli olduğu iddia edilmekle birlikte, İstanbul Kimyahanesi’nde üretilen Devlet kinini tabletlerinin bin kiloya yakın mevcudu Ziraat Bankası aracılığıyla bütün bölgelere dağıtılmak üzere bulunmuş ve 250 kilo miktarında da ücretsiz olarak Kinin dağılmıştır. Yine geçen yıl ödeneğinden kalan para ile dışarıdan yeniden bin kilo dolayında Kinin sipariş edilmiştir. Sıtma hastalığının kökünden yok edilmesi için tek çözüm olan kurutma ve arazi düzeltimi meselesine kent ve köylerin sağlığı koruma koşullarının tamamlanmasına ise, tabii şartlara dönülür dönülmez başlamak bayındırlık ve sağlık işlerimizin en önemli mecburiyetlerinden biri olacaktır. Frengi mücadelesi her yerde her zamanki faaliyetleriyle devam etmektedir. Yıkıcı cemiyet hastalığımızdan en mühimi olan verem hastalığına karşı da şimdiye kadar durum ve şartların üzgünüm ki, tatbikine müsaade vermediği tedbirlere başlangıç olmak üzere İstanbul’da Veremliler Tedavi evi açmak ve bu yolla yeni ve pek lazım bir mücadelenin ilk temel taşını koymak planlanmaktadır. Bakanlığa bağlı Genel Hastalıklar Hastanelerinde geçen yıl içinde yirmi bini aşkın hasta tedavi edildi ve bütün kurumların laboratuvarlarında otuz bin muayene yapıldı.
Ordunun bu yıl vermiş olduğu mücadelede sağlık işlerinin şekli takdir ile anmaya değerdir. Bulaşıcı hastalık mücadelesi, eksiklerinin sağlanması, sağlık zabıtasının tamamlanması ve sağlık istihbaratının düzenlenmesi üzerinde yoğunlaşan sağlık işleri de tam başarı ile görülmüştür. Özellikle asker sevk edilen sınır üzerinde fazlasıyla görünen dönek ateş ve lekeli ateş kaynakları araştırılıp izlenerek ve çıktığı köylere kadar mücadele genişletilerek cepheye temiz asker sevki sağlanmıştır”
Atatürk’ün Ölüm Yıldönümü olan 10 Kasım 2026 tarihinde, TBMM Açılış Konuşmaları alıntılarıyla, 1920-1923 tarihine kadar yapılan konuşmaları hatırlatmaya çalıştım. Önümüzdeki hafta da 1923-1938 yılları arasına değineceğim.
1922’de Büyük Taarruz ardından Bursa’da kendisini karşılayan öğretmenlere yaptığı konuşmada; “Gençliği yetiştiriniz. Onlara ilim ve irfanın müspet fikirlerini veriniz” diyen Cumhuriyetimizin Kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ü vefatının 88.Yıldönümü’nde rahmet ve minnetle anıyorum. Ruhu şad olsun.
