Türkiye’de 75 yaş üstü nüfusun yaklaşık yarısına yakını ev işlerini tek başına yapamazken, 65 yaş üstü nüfusun sadece binde 3’ünü bile zor bulan bir kısmı kurumsal uzun süreli bakım hizmetinden faydalanıyor. Öte yandan, geleneksel sağlık sisteminin “hastalık sonrası müdahaleye odaklandığını” hiç unutmamak gerekir. Artık, sağlıkta da paradigma değişti. Önleyici ve kişiselleşmiş tıbba geçildi.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan, 2026-2028 yıllarını içeren Orta Vadeli Program (OVP) açıklandı. Büyüklükler artıyor, bunların sadece üçünden söz edeceğim; Gayrisafi Milli Hasıla, Kişi Başına Düşen Milli Gelir, Nüfus.
Kişi Başına Düşen Milli Gelir 20 bin Doları Aşacak
2024 yılında 1 trilyon 358 milyar dolar olarak gerçekleşen Gayrisafi Milli Hasıla’nın, 2026 yılında 1 trilyon 658 milyar dolar, Program sonu olan 2028 yılında da 1 trilyon 886 milyar dolar olması öngörülüyor.
2024 yılında 15.325 dolar olan Kişi Başına Düşen Milli Gelir ise 2026’da 18.621, 2028’de 20.987 dolar olarak hesaplanmış.
85 milyon 518 bin olan 2024 nüfusu, program dönemi bitiminde 87 milyon 252 bin olarak tahmin edilmiş.
Bu artışlar iyi ama bilinen başka artışlar da var. Rakama boğmamak için kısaca söylemek gerekirse örneğin, genç nüfus azalırken 65 yaş üstü nüfus artıyor. Toplam Doğurganlık Hızı 1,42’ye kadar düşüyor. Lütfen bu verileri sadece istatistik olarak değerlendirmeyin; önümüzdeki yılların sosyal güvenlik ve sağlık sistemini şekillendireceğini de düşünün. İlk akla gelebilecek 3 kritik etkisini şu sorular halinde sıralamak çok zor olmayacak;
- Çalışan nüfustaki artış eskisi gibi olamayacak mı?
- Sosyal güvenlik ve sağlık harcamalarındaki baskı kalıcı hale mi gelecek?
- “Demografik Fırsat Penceresi” kapanma riski mi oluşacak?
Bunlar, “ne güzel nüfusumuz artıyor” denilebilecek büyüklükler mi? Bugün nüfusumuz genç-orta yaş ağırlıklı. Bunu doğru değerlendirebilirsek bir fırsat oluşturabilir miyiz? Yoksa, “sağlıksız ve yaşlı ama büyüyen” bir nüfus yapısıyla mı karşılaşabiliriz?
Küçülen Hanelerin Yaşlı Bakımıyla İlişkisi
Bunlara bir de azalan doğurganlığın sonucu olarak; hanelerin küçülmesi ve çocukların aileden ayrılarak yer değiştirip yaşamaları, yaşlı bakımını üstlenen ve kayda bile geçmeyen aile emeğinin azalmasını da eklemek gerekmez mi?
Tam bu noktada, çok çarpıcı bir istatistiği paylaşmakta yarar var; Türkiye’de 75 yaş üstü nüfusun yaklaşık yarısına yakını ev işlerini tek başına yapamazken, 65 yaş üstü nüfusun sadece binde 3’ünü bile zor bulan bir kısmı kurumsal uzun süreli bakım hizmetinden faydalanıyor.
Değişen Paradigma
Öte yandan, geleneksel sağlık sisteminin “hastalık sonrası müdahaleye odaklandığını” hiç unutmamak gerekir. Artık, sağlıkta da paradigma değişti. Önleyici ve kişiselleşmiş tıbba geçildi.
OVP büyüklüklerini sağlık açısından bunlarla birlikte değerlendirmek gerekecek.
Tarama ve Sağlıklı Yaşam
Geçenlerde, Spotify kurucusu Daniel Ek ve Hjalmar Nilsonne sağlık yatırımını açıkladı. “Neko Health” adlı bu yatırımla, hızlı ve bütüncül veri toplama ile 1 saatte radyasyonsuz sistem taramaları yapılıyor (https://www.nekohealth.com/se/en).
Kardiyovasküler, metabolizma ve deri ile ilgili veri taranarak yapılan bu yatırıma ulaşmak için 25 bini aşkın kişinin de sırada beklediği belirtiliyor. Sadece bu bile, kişilerin sağlıkları ile ilgili farkındalıklarını göstermesi açısından önemli bir gösterge olarak dikkat çekicidir.
Toplanan verilerle, hekim değerlendirmesiyle birleştirilerek kalp hastalıkları, diyabet ve dermatolojik risklerin belirtisi ortaya çıkmadan tespit edilmesi hedefleniyor. Sadece yüksek gelir grubu hedef kitle olarak düşünülmemiş, ulaşılabilir fiyatla bunun genişlemesi planlanmış. Model, “sağlıklı yaşamı sürdürülebilir kılan” merkezlere dönüşecek gözükmektedir.
Değişimi Yönetme Yaklaşımları
Değişimi iyi yönetmek gerekiyor. Son dönemde okuduğum bir yazıda farklı yaklaşımlar öneriliyor (https://www.fsg.org/resource/the-funders-palette-a-spectrum-of-approaches-for-systems-change/);
- Organizasyonları güçlendirme başlığı altında, güçlü etki için kar amacı gütmeyen kuruluşların kapasitesini artırma,
- Karmaşıklığı yönetebilen ve sistemleri etkileyebilen liderler yetiştirme,
- Daha iyi karar ve eylemler için kanıt üretip harekete geçme,
- Toplumun sorunları nasıl anladığını değiştirerek yeni çözümler ortaya çıkarma,
- Toplulukların kendilerini etkileyen kararları şekillendirmesini sağlama yoluyla güçlendirme,
- Ortak zorluklar etrafında sektörler arası ortaklıklar kurmak,
- Fon sağlayıcıları organize ederek ortak öncelikler etrafında hizalanmayla etkiyi artırma,
- Piyasa dinamiklerini ürünlere, hizmetlere ve sermayeye adil erişime doğru kaydırma,
- Politika değişikliği savunuculuğu yoluyla politika, kural ve düzenlemeleri etkileme,
- Alçakgönüllülükle hareket edip, derin dinleyerek gücü sorumlu kullanma,
Bu değişim baskılarından, geleceğin sigortacıları da etkilenecek, özellikle sağlık sigortacıları…
“Hep mi Tazminat Ödeme”
Sağlık sigortacılığı, sigortalısının riskini yöneterek hastalanma ihtimalini azaltan, sağlıklı yaş alma sürecini zorlayan bir yaklaşıma evrilecek. Çünkü kritik nokta, reaktif olabilmekte odaklanıyor. Sağlıksız yaş alma, sağlık sigortacılarını “hep tazminat ödeme” baskısından da kurtaracak. Dijital sağlık, uzaktan takip gibi modellerle önleme ve erken teşhis ve takip müdahalelerini daha da kritik hale getiriyor.
Yani poliçeler artık, sigortalıları kendi sağlıklarını daha iyi yönetme konusunda tutum ve davranış değişikliğine zorlayacak. Sonuçta; diyabet, hipertansiyon, obezite gibi kronik hastalıkları tedavi etmek hatta yönetmek için hastanenin yerini ev ve iş yeri gibi gerçek yaşamdan kesitler alacak.
Bu arada kişiselleşmiş poliçe ile riskleri değerlendiren ve sonuca göre belki de “tek tip” yerine her bir sigortalı veya sigortalı grubu için farklı teminat içerikleri oluşturulacak. Bu farklılık, sigortalı ve sigortacı için tercih kriteri olabilecek.
Birlikte Çalışabilirlik (Interoprabilite) kavramına zaman zaman değiniyorum. Şimdi tam bu noktada bir kez daha vurgulamak gerekecek. Aslında, koordinasyondan çok daha ileri bir kavram. Birlikte işlerlik de deniyor. Ürün, sistem veya süreçlerinin beraber çalışarak ortak bir işlemi yerine getirmeleri anlamında kullanılıyor. Sadece, teknik alanlarda olabileceği gibi; sosyal, politik ve organizasyonel alanlar da dikkate alınarak daha geniş bir kapsamda kullanılabilir. Tıpkı senfoni orkestrasında eline bageti alan şef gibi düşünün. Şef, farklı müzisyenlerin aynı anda, aynı tempoda ve uyum içinde çalmasını sağlayan, lider ve yöneticidir. Şefin Görevleri başlığıyla taradığınızda karşınıza aşağıdaki başlıklar çıkar;
- Tempo ve Ritim Kontrolü: Konser sırasında elindeki baget veya jestlerle müziğin hızını (temposunu) belirler ve sabit tutar.
- Eseri Yorumlama: Bestecinin yazdığı notalara kendi sanatsal yorumunu katarak esere ruh verir. Hangi enstrümanın daha yüksek, hangi enstrümanın daha sessiz çalacağını ayarlar.
- Koordinasyon: Onlarca farklı enstrümanın (keman, flüt, davul vb.) doğru zamanda girmesini ve çıkmasını sağlayan canlı bir iletişim köprüsüdür.
İşte sigortacı da yukarıda sıralanan özelliklerde; sağlığın geleceğinde, mülkiyetinden bağımsız; sağlık kurumları, sağlık çalışanları, eczaneler, girişimciler, karar verici otoriteler ve kişinin kendisi gibi paydaşlarla birlikte çalışan şef mi olacak acaba?
