Sigorta ettiren sözleşmenin yapılışı sırasında, sözleşmenin yapılmaması veya değişik şartlarda yapılmasını gerektirecek nitelikteki hususları sigortacıya bildirmekle yükümlüdür. Sigorta ettirenin bu yükümlülüğü, bahsi geçen hususları bildiği veya bilmesi gerektiği ölçüdedir. Burada kanun koyucu, sigortacı tarafından yazılı veya sözlü olarak sorulan hususların aksi ispat edilinceye kadar önemli sayılacağını karine olarak kabul etmiştir.
Sigortacı ile sigorta ettiren arasında akdedilen sigorta sözleşmesi her iki taraf bakımından da karşılıklı hak ve yükümlülükler doğurur. Kanun koyucunun sigorta ettiren bakımından düzenlemiş olduğu yükümlülüklerden biri de beyan yükümlülüğüdür. Beyan yükümlülüğü denildiğinde anlaşılması gereken sigorta sözleşmesinin kurulmasında, devamında ve riziko gerçekleştiğinde her iki tarafın sahip olduğu hak ve borçlar arasındaki menfaat dengesi açısından önem arz edebilecek hususların sigortacıya iletilmesidir. Sigorta ettirenin beyan yükümlülüğü sigorta sözleşmesinin kuruluşu aşamasında başlayıp sözleşmenin sona erdiği ana kadar devam eder.
Sözleşmenin Kuruluş Aşamasında Beyan Yükümlülüğü
Sigorta ettiren sözleşmenin yapılışı sırasında, sözleşmenin yapılmaması veya değişik şartlarda yapılmasını gerektirecek nitelikteki hususları sigortacıya bildirmekle yükümlüdür. Sigorta ettirenin bu yükümlülüğü, bahsi geçen hususları bildiği veya bilmesi gerektiği ölçüdedir. Burada kanun koyucu, sigortacı tarafından yazılı veya sözlü olarak sorulan hususların aksi ispat edilinceye kadar önemli sayılacağını karine olarak kabul etmiştir. Ayrıca sigortacının, sigorta ettirene cevaplaması için yazılı olarak soru listesi vermesi halinde listede yer alan hususlar dışında sigorta ettirenin beyan yükümlülüğü bulunmamaktadır. Eğer ki sigorta ettiren kötü niyetle bu hususları saklamış ve bildirmemiş olsun.
Beyan Yükümlülüğünün İhlali
Sözleşmenin Kuruluş Aşamasında Beyan Yükümlülüğünün İhlali Halinde Öngörülen Yaptırımlar: Sözleşmenin kuruluşu aşamasında gerçekleştirilen beyan yükümlülüğünün ihlaline bağlanan yaptırımların kolay anlaşılabilir olması bakımından rizikonun gerçekleşmesinden önce ihlalin gerçekleştiğinin anlaşılması ve riziko gerçekleştikten sonra ihlalin gerçekleştiğinin anlaşılması ihtimallerini ayrı ayrı ele almak gerekir.
Riziko gerçekleşmeden önce sigortacı, sigorta ettirenin beyan yükümlülüğünü ihlal ettiğini öğrendiği andan itibaren 15 gün içerisinde sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyebilir. İstenilen prim farkının 10 gün içerisinde sigorta ettiren tarafından kabul edilmemesi halinde ise sigortacının sözleşmeden caymış olduğu kabul edilir.
Riziko (sigorta sözleşmesi ile teminat altına alınmış olan tehlike) gerçekleştikten sonra, sigorta ettirenin ihmaliyle sözleşmenin kuruluşu aşamasında beyan yükümlülüğünü ihlal ettiği anlaşılırsa ve bu ihlal tazminatın veya sigorta bedelinin miktarına yahut rizikonun gerçekleşmesine etki edebilecek nitelikteyse sigortacının ihmalin derecesine göre tazminattan veya sigorta bedelinden indirim yapma hakkı bulunmaktadır. Eğer ki söz konusu yükümlülük ihmali sigorta ettirenin kastıyla gerçekleşmişse ve ihlal ile rizikonun gerçekleşmesi arasında bağlantı varsa sigortacının tazminat veya sigorta bedelini ödeme yükümlülüğü ortadan kalkar; bağlantı yoksa, sigortacı ödenen primle ödenmesi gereken prim arasındaki oranı gözeterek tazminatı veya sigorta bedelini öder.
Sözleşme Süresi İçinde Sigorta Ettirenin Beyan Yükümlülüğü
Beyan yükümlülüğünün bir yansıması olarak, sigorta ettirenin sözleşme süresi içerisinde rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırarak tazminat tutarını artmasını etkileyecek davranış ve işlemlerde bulunması yasaklanmıştır. Buna paralel olarak sigorta ettirenin veya onun izniyle üçüncü bir kişinin bahsi geçen davranışları gerçekleştirmesi halinde derhal, bu işlem ve davranışların bilgisi dışında gerçekleştirilmesi halinde ise öğrendiği andan itibaren 10 gün içerisinde durumu sigortacıya bildirme yükümlülüğü bulunmaktadır.
Sigortacının Sahip Olduğu Haklar
Sigorta Ettirenin Sözleşme Süresi İçinde Beyan Yükümlülüğünü İhlal Etmesi Halinde Sigortacının Sahip Olduğu Haklar: Sigortacı sözleşme süresi içinde rizikonun gerçekleşmesi veya mevcut durumun ağırlaşması ihtimalini doğuracak olayların varlığını öğrendiği takdirde, 1 ay içerisinde sözleşmeyi feshedebilir veya prim farkı isteyebilir. 10 gün içerisinde prim farkının sigorta ettiren tarafından kabul edilmemesi halinde sigorta sözleşmesi feshedilmiş sayılır. Sigortacının sözleşmeyi fesih veya prim farkı isteme hakkı bakımından öngörülen 1 aylık süre hak düşürücü niteliktedir. Dolayısıyla 1 aylık süre geçtikten sonra bahsi geçen hakların kullanılmasının söz konusu olamayacağı dikkatlerden kaçmamalıdır.
Sigortacının fesih hakkını kullanmasının önüne geçilebilmesi amacıyla sigorta ettirenin başvurabileceği bir yol; söz konusu davranış ve işlemlerin gerçekleştirilmesinden önceki hale dönülmesi, davranış ve işlemlerin muhtemel etkilerinin ortadan kaldırılmasıdır.
Riziko gerçekleştikten sonra, sigorta ettirenin ihmaliyle yukarıda bahsi geçen davranış ve işlemlere ilişkin beyan yükümlülüğünü ihlal ettiği anlaşılırsa ve söz konusu ihlal tazminat miktarına veya sigorta bedeline yahut rizikonun gerçekleşmesine etki edebilecek nitelikteyse sigortacının ihmal oranında tazminattan veya bedelden indirim yapma hakkı vardır. İhlal sigorta ettirenin kastıyla gerçekleşmişse ve meydana gelen değişiklik ile riziko arasında bağlantı varsa sigortacı sözleşmeyi feshederek tazminat veya bedeli ödeme yükümlülüğünden kurtulabilir; bağlantı yoksa, sigortacı ödenen primle ödenmesi gereken prim arasındaki oranı gözeterek sigorta tazminatı veya bedelini ödeyebilir.
Riziko Gerçekleştiğinde Sigorta Ettirenin Beyan Yükümlülüğü
Sözleşmenin kuruluşu ve sözleşme süresi içerisinde olduğu gibi riziko gerçekleştiğinde de sigorta ettirenin beyan yükümlülüğü bulunmaktadır. Rizikonun gerçekleştiğini öğrenen sigorta ettiren, durumu gecikmeksizin sigortacıya bildirmelidir. Aksi takdirde bildirimin yapılmaması veya geç yapılması ödenecek sigorta tazminatında veya bedelde artışa neden olursa, kusurun ağırlığına göre tazminat veya bedelden indirim yapılabilir. Fakat bazı hallerde sigorta ettirenin bildirmesine gerek olmaksızın sigortacı mevcut durumu öğrenmiş olabilir. Bu durum sigorta ettiren tarafından ispatlandığı takdirde sigortacı tazminat veya bedelden indirim hakkını kullanamaz.
