Bu hafta tedarik zinciri kavramından söz edeceğim. Pandemi döneminde bozulduğu hatta bir başka deyimle kırıldığı için, sağlık hizmetlerinin de içinde bulunduğu bazı mal ve hizmetlere erişimde ciddi zorluklar yaşanan bu zincirin üzerinde duracağım. Aksamasının sonuçlarını sağlık hizmetine ihtiyacı olanlar da yaşadığı için, daha zor ve daha pahalıya ulaşılan bu zincirle ilgili görüşleri aktaracağım.
Neden Tedarik Zinciri
Tedarik zinciri, ham maddeden son ürünün kullanıcıya ulaşmasına kadar yaşanan yolculuktur. İngilizce karşılığı “supply chain” olan tedarik zinciri kavramı, lojistik ağı olarak da ifade edilir. Üretim, depolama, dağıtım ve hizmetlerin bütünü olarak tanımlanır. Tedarikçi, üretici, dağıtıcı, perakendeci ve kullanıcıyı birbirine bağlayan bir ağdan söz edilir. Her aşamasında da bilgi, insan, kaynak ve teknolojiyi içerir.
Amaç, karmaşık olan bu ağı maliyet açısından verimli yapmak, kullanıcısını da memnun etmektir. Sanki bir orkestra gibi, enstrümanların uyumlu çalınması olarak da düşünebilirsiniz. Özellikle yoğun rekabet olan alanlarda ve ilaç, aşı gibi tıbbi ama bir o kadar da stratejik olan ürünlerde, iyi yönetilen bir tedarik zinciri ilgili tüm kurumlar için çok önemlidir. Bu yüzden zincir; daha az aşamadan geçtikçe, daha kolay ulaşıldıkça, yüksek hız ve düşük maliyet kaçınılmazdır.
Sıklıkla sağlığın da içinde olduğu küresel tedarik zincirleri için bu çok daha fazla geçerlidir. Farklı ülkeler, farklı lojistik ağlar ve farklı teknolojilerle birlikte olması hizmeti kullanana ulaşmasında beklenmedik sorunlar ve karmaşıklıkları gündeme getirebilir. Pandemi örneğinde olduğu gibi, ekonomik hareketlilikten ve gecikmelerden daha çok etkilenebilir. Ama doğru bir yönetimle bu zorluklar avantaja çevrilebilir.
Dolayısıyla, daha yavaş işleyen ve riskleri fazla bir ortamla karşılaşılabilir. Bunları en aza indirmenin yolu, seçenekleri çeşitlendirmek, daha fazla kullanıcıya ulaşmak ve daha geniş bir üretim fırsatı oluşturmaktır.
Tedarik Zinciri Aşamaları
Doğaldır ki bu sürecin ilk aşaması, gerekiyorsa hammadde tedarikidir. Üretimi yapılanın doğru yerden, doğru zamanda ve uygun fiyatla getirilmesi şarttır.
İkinci aşama, üretim sürecidir. Hammaddelerin işlenip ürüne dönüştürülmesi gereklidir.
Bir sonraki aşama olan depolamada, düzenli ve güvenli bir şekilde saklanma ile ihtiyaç anına kadar stok yönetimi kavramı öne çıkar. Sağlık gibi son kullanma tarihi ağırlıklı ürünlerin fazla olduğu bir alanda, stok yönetimi çok daha önemli olur. İşte bu yüzden zincir sağlık kuruluşları bu süreci tümüyle kendileri yönetirler. Ana depodan en uç noktaya kadar hangi üründen ne kadar var, ne kadar ihtiyaç olacak gibi detayları sürekli takip ederler.
Depolama aşamasından sonra gelen lojistik süreci, ürünlerin doğru yere ulaşması için bu kapsamda çok önemlidir. Doğru lojistik yönetimi, ürünün zamanında ve eksiksiz bir şekilde teslimini sağlar.
Teslimat sondan bir önceki aşamadır. Lojistik sürecin ardından, ürün artık kullanıcı olan sağlıklı kişi veya hastaya ulaşır. Bu aşama, kullanıcının memnuniyetini etkilediği için tedarik zincirinin en kritik aşamasıdır. Geç veya hasarlı ulaşması sağlıkta bu kritikliğin önemli bir bileşenidir.
Son aşama ise iade ve geri dönüşüm aşamasıdır. Ürün iade edilmek istenebilir ya da son kullanım tarihi tamamlandıysa imha veya geri dönüştürülmesi gerekebilir. Sağlık bu alanda da diğer alanlara göre çok özen gösterilmesi gereken bir alandır. Özen, hasta ve çalışan güvenliği açısından şarttır.
Tedarik Zinciri Ne Sağlayabilir?
Tedarik zincirinin, sağlık alanında da dikkate değer yararları vardır. Bunlar;
- Maliyetleri düşürme,
- Lojistik işlemleri hızlandırır ve kolaylaştırma,
- Fazla stok maliyetini önleme,
- Rekabet gücünü artırma,
- Kaynakların verimli kullanılmasına yol açma,
- Hasar ve hataları azaltma,
- Kullanıcı memnuniyetini artırdığından sadakat oluşturma,
- Krizlerde depolamaya bağlı olarak kesintisiz hizmet sağlama,
- Şeffaflık, güven ve sürdürülebilirlik bakışı getirme
- Hasta ve çalışan güvenliği
olarak sıralanabilir.
Geçtiğimiz Haziran ayında, “Tedarik Zincirleri: Risk ve Dayanıklılık Üzerine Öngörülü Bir Rapor” adıyla bir rapor yayınlandı. Orijinal adı, “Global Supply Chains A Foresight Report on Risk and Resilience, June 2026” olan bu raporda tedarik zinciriyle ilgili tespitler vardı (https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6a1edb2a050971fbebf3bd75/Global_Supply_Chains_-_A_Foresight_report_on_risk_and_resilience.pdf.). Sağlık açısından da önemle değerlendirilebileceğini düşündüğüm için bu tespitlerin bazılarını paylaşmak isterim;
Tespitlerden ilki, tedarik zincirlerinin ne olduğuna yönelik sıralanmış;
- Ağlardır, zincir değildir,
- Gizli bağımlılıklar yoluyla yayıldığı birbirine bağlı ağlardır,
- Dayanıklılık, sistem açısından kritik kuruluş, güzergah ve altyapı belirlenmesini gerektirir,
- Risk paylaşılır,
- Ortak tedarikçiler, altyapı ve ulaşım koridorları ortak güvenlik açıklıkları yaratır.
Government Office for Science tarafından hazırlanan rapor, savunmasızlık seviyesi olarak üç katman tanımlıyor;
- Firma düzeyindeki riskler tek kaynak kullanımı, düşük stoklar ve zayıf görünürlükten kaynaklanır.
- Ağ düzeyinde riskler mega merkezlerden, dar geçitlerden ve bağlantı noktası tedarikçilerinden kaynaklanır.
- İklim, jeopolitik ve siber şoklar bu yapısal zayıflıkları daha da artırıyor.
2040 için tedarik zincirinde gelecek senaryoları olarak raporda beş farklı öngörü yer alıyor;
Fırtınadaki Ada: Parçalanma ve zayıf uyum kronik bozulmalar, kıtlıklar ve dalgalı ticaret getirebilir,
- Yeşil Duvarlar, Gri Gökyüzleri: Dengesiz uyum yenilik kazananları üretir, ancak aynı zamanda artan eşitsizlik ve istikrarsızlık ortaya çıkarır,
- Reaktif Sıfırlama: Blok tabanlı kararlılık güvenilirliği artırır ama uyum reaktif ve maliyetlidir,
- Ekokür: Proaktif uyum, döngüsellik ve iş birliği, dayanıklı, sürdürülebilir tedarik zincirlerine yol açar,
- Wildcards: Siber saldırılar, ani ısınma, sentetik gıda atılımları ticareti hızla yeniden şekillendirebilir.
Bu tespit ve öngörülerden sonra raporda bazı tavsiyelerde de bulunuluyor;
- Ağlar ve dış baskılar arasında risklerin nerede olduğunu belirleyin.
- Müdahaleleri genel çözümler yerine belirli risk arketipleriyle eşleştirin.
- Stratejileri birden fazla geleceğe karşı sürekli stres testinden geçirin ve buna göre uyum sağlayın.
Sağlık Yöneticisi İçin Risk Öngörülü Planlama
Tedarik zincirinin her düzeydeki sağlık yöneticisini ve kurumlarını ilgilendiren boyutları var. Ürün ya da hizmetin üretiminden, ihtiyacı olan sağlıklı kişi ya da hastaya kadar yaşanan tüm aşamalar düşünülerek; gerekenler nereden alınacak, nasıl üretilecek, nereye taşınacak ve sağlık hizmetine ihtiyacı olana nasıl ulaştırılacağı aşama aşama her türlü risk öngörülerek planlanmalıdır.
İşte bu aşamaların her birini düzenleyen sistemdir. Böylelikle, tedarik zincirinin amacı olan üretim ve pazarlama süreçlerini hızlandırmak, maliyetlerini yönetmek ve ürünü ihtiyaç duyulan zamanda sunmak konusunda sağlık yöneticileri için de bütüncül bir bakış sağlanmış olur.
